een retraite die doet denken aan een laboratorium (en een springplank) voor de hele Kerk
18.00 uur. Een koele avond daalde neer over de Ardennen en hulde het grote huis waarin alles zou plaatsvinden in een schemerige sfeer. In de bar stonden kleine groepjes, met een drankje in de hand, sommigen leunend tegen de toog, anderen zittend op de tafelvoetbaltafel, weer anderen aan tafel, en ze leken al heel vertrouwd met elkaar. Terwijl de een proostte, lachten de anderen hartelijk, terwijl weer anderen verdiept leken in zeer serieuze gesprekken.
Welkom in Ucimont, op maandag 16 maart 2026, in dit kleine dorpje niet ver van Bouillon, waar binnenkort bijna veertig deelnemers elkaar zouden ontmoeten voor drieënhalve dag. Intens. Uniek. Predikanten, leken, afgevaardigden uit alle districten, gespecialiseerde ambten – zoveel gezichten van de hele VPKB met haar talen, haar gevoeligheden en haar vertegenwoordigingsniveaus – samen om een nieuw, vreugdevol maar veeleisend pad te bewandelen.
Deze strategische retraite, het resultaat van een besluit van de synodevergadering in het voorjaar van 2025, paste in een proces van bezinning dat enkele maanden eerder was gestart. Het doel: samen verschillende strategische en structurele uitdagingen aanpakken waarmee onze Kerk vandaag de dag wordt geconfronteerd. De omstandigheden ter plaatse en de spirituele ontwikkelingen gaan door, het aantal pastoraal werkenden neemt af, en bepaalde administratieve, wettelijke en financiële situaties worden steeds complexer. Er was behoefte aan een plek om afstand te nemen, te luisteren en in beweging te komen om de visie te vernieuwen, mogelijke oplossingen te schetsen en actieplannen voor te bereiden.
Een beproefde methode
Maar hoe bereiken we dat? Maar liefst dertig maatwerkworkshops volgden elkaar op, afgewisseld met bijeenkomsten, spirituele sessies, lezingen en gezellige momenten. De gevolgde werkwijze, Het U-traject – in de jaren 2000 ontwikkeld door professor Otto Scharmer (MIT) en vervolgens door imagoDei in Franstalig Europa aangepast aan een christelijke benadering – bestaat uit vier fasen: luisteren naar de werkelijkheid in al haar complexiteit, onderscheiden door deze met ons hele wezen (verstand, emotie, geloof) te onderzoeken, ontwikkelen van een ethisch kader en mogelijke oplossingen, en vervolgens demonstreren van de vruchten daarvan door middel van prototypes. Olivier Barrucand, studieleider bij imagoDei, en ikzelf hebben de retraite begeleid als consultants. In Ucimont hebben we de eerste drie fasen doorlopen; de Kerk gaat nu de vierde fase in.
Al dit werk werd gevoed door een veldonderzoek onder alle instanties en belangrijke mandatarissen, en door een analyserapport waarin deze bevindingen werden gekruist met Europese en Belgische gegevens over de context waarin de VPKB zich ontwikkelt: maatschappelijke uitdagingen (sociale ongelijkheid, migratie, zoektocht naar zingeving), interne middelen en kwetsbaarheden, samenhang tussen discours en praktijk. Dit alles in een geest van transparantie: vrijwel alle voorbereidende documenten zijn online openbaar gemaakt. In Ucimont konden de afgevaardigden hun werk bovendien koppelen aan een bijbelse rode draad: de acht nachtelijke visioenen van de profeet Zacharia en fragmenten van zijn tijdgenoot Haggai, waarvan de bijdragen zich bijzonder goed leenden voor deze aanpak en die structuur gaven aan verschillende oefeningen in onderscheiding en verschillende meditaties.
“Jullie Belgen, jullie kunnen het echt gezellig maken!”
De cijfers spreken voor zich: bijna veertig deelnemers, Franstaligen en Nederlandstaligen, dertig workshops in drieënhalve dag, dagen die vroeg beginnen en laat in de avond eindigen. Maar het was tussen de regels van het programma door dat de retraite zijn eigen cachet kreeg.
De vrije momenten en avonden werden doorgebracht met samen hardlopen of wandelen, elkaar beter leren kennen bij een drankje of een kopje kruidenthee, nieuwe liederen ontdekken, serieuze gesprekken voeren of marshmallows roosteren rond een groot vuur, terwijl we vol passie À toi la gloire / U zij de glorie zongen. Liederen die spontaan werden aangezet na de lunch, ’s ochtends rond de fluit, de gitaar en de vleugelpiano, bij stralend zonlicht. Uitbarstingen van gelach die een serieuze oefening doorbreken. Gespannen meningsverschillen over analyses en lastige formuleringen die toch een bevredigende oplossing vinden. Een discussie die zich aan de bar voortzette, lang nadat iedereen al had moeten slapen.
Olivier Barrucand, afkomstig uit Bourgondië en voor het eerst in België, vertrouwde me op een avond toe, na enkele dagen de gemoedelijke sfeer te hebben gadegeslagen van een retraite die in de eerste plaats studieus bedoeld was: “Jullie Belgen, jullie weten de sfeer erin te brengen!” Een compliment, zeker uit de mond van een Bourgondiër.
Drie prototypes om nieuwe manieren van kerk-zijn te testen
Wat overblijft is de hamvraag: wat te doen met alles wat er in Ucimont is gezegd en uitgedacht? De retraite heeft geleid tot het ontwerpen van drie prototypes, die aansluiten bij de drie werkgebieden die vooraf waren vastgesteld. Laten we dit meteen verduidelijken: een prototype is geen goedgekeurde hervorming, noch een kant-en-klare oplossing. Het is een leerinstrument van beperkte duur, dat in de praktijk een hypothese test als antwoord op een vastgestelde uitdaging, om daaruit lessen te trekken alvorens een ingrijpende beslissing te nemen. Juist dit verkennende karakter maakt de waarde ervan uit.
Het eerste prototype beoogt de eensgezindheid van het korps (pastoraal en kerkelijk) te versterken door ontmoetingskaders te creëren – tussen pastores, kerken en in bredere zin – om de solidariteit, de uitwisseling van vaardigheden en de persoonlijke ontwikkeling te stimuleren en de ‘verbindingen’ van het korps te versterken, zoals beschreven in Efeziërs 4. Het derde prototype moedigt gemeenten aan om zich te richten op mensen die op zoek zijn naar zingeving en in nood verkeren, door zinvolle ontmoetingen met lokale actoren te bevorderen: overheden, de sociale sector, de zorg, de jeugd. De maatstaf hiervoor is het aantal kerkleden dat deelneemt aan projecten buiten de kerk, en het aantal contacten dat van buitenaf wordt gelegd.
De tweede pijler is die waarvan het prototype vandaag het best uitgewerkt is. Het pakt een cruciale vraag aan: hoe kunnen we de solidariteit tussen gemeenten concreet maken als we niet over de juiste middelen beschikken om hun noden en hun toestand op een transparante manier in kaart te brengen? Gedurende twaalf maanden zal een groep deskundigen, ondersteund door een stuurgroep (een kern), twee soorten elkaar aanvullende plannen opstellen: een overlevingsplan voor kerken die op sterven na dood zijn, met het oog op een strategische en rechtvaardige verdeling van middelen ten gunste van hen; en een ontwikkelingsplan voor de overige kerken, waarbij een kader wordt ontworpen voor het opstellen van toekomstige kerkprojecten. Dit alles past in een duidelijk ethisch kader, dat een ‘Kerk van ieder voor zich’ (dat wil zeggen zonder de liefde van Christus) afwijst en streeft naar een horizon: de solidariteit tussen de gemeenschappen.
En nu?
Tegen het voorjaar van 2027 zullen deze drie prototypes een belangrijk deel van het leven van onze Kerk vormgeven, onder de verantwoordelijkheid van hun respectieve kernteams in samenwerking met de districtsvoorzitters en de Synodale Raad. De voorbereidende documenten van Ucimont, de analyses en de stappenplannen die momenteel worden uitgewerkt, zijn tot eind juni online te raadplegen [link].
Het heeft iets passend dat we deze dagen Zacharia hebben gelezen. Deze profeet van de terugkeer uit ballingschap sprak over een langzame, geduldige, gemeenschappelijke wederopbouw – een wederopbouw die niet kan worden afgekondigd, maar die moet worden geleerd. Dat is precies wat er nu op gang komt. In de komende maanden zal de VPKB minder proberen te beslissen dan te leren, om vervolgens betere beslissingen te kunnen nemen. Dit is het waard om op de voet te volgen.
Christel Lamère Ngnambi
Administrateur generaal van de VPKB
