Wie al eens een krant of nieuwswebsite opent kijkt er moeilijk langs. Over de wereld rolt een tsunami van geweld en cynische machtspolitiek. Hoogleraar Debeuf ziet het ook gebeuren en stelde de vraag of daar wat aan te doen valt. Het resultaat: een nieuw boek, klein maar fijn, met als titel ‘Hoe een nieuwe wereldoorlog voorkomen’. Dat willen we wel eens weten. Debeuf ging te rade bij de geschiedenis en met name de periode voor de beide wereldoorlogen. Hij onderzocht wat er allemaal misliep en dat ervoor zorgde dat beide wereldoorlogen niet meer te vermijden waren. Debeuf formuleert vijf inzichten om het tij te keren en dat is dan ook de ondertitel van zijn boek, met de boodschap dat ieder zich moet uitspreken tegen wat men ziet gebeuren. Eerlijkheidshalve moet ik toegeven dat ik reeds bij de introductie verkocht was wat betreft dit boek alleen al omwille van zijn verwijzing aldaar naar het magistrale boek uit 2012 van Christopher Clarke ‘Slaapwandelaars: hoe Europa in 1914 ten strijde trok’. Daarin kaart hij aan hoe maatschappelijk en politiek leiderschap het destijds ontbrak aan moed om zich uit te spreken over de gevolgen van een oorlog waar Europa beetje bij beetje ingerommeld werd. Vraag is nog maar even of we die elite momenteel ‘wel’ hebben.
Debeuf is een expert internationale politiek en dan blijft een geopolitieke analyse niet lang uit. In dit geval onderzoekt hij de spanningsvelden tussen de grootmachten van deze tijd en welke escalatie er kan ontstaan uit die spanningsvelden. Oorlogen en conflicten in algemene zin zijn meestal niet-rechtlijnige processen waarin de minste hobbel in de weg aanleiding kan geven tot een escalatie ver buiten de proporties van het uitlokkende dispuut. Dus ja, concludeert Debeuf, een derde wereldoorlog is perfect haalbaar en denkbaar. Er zijn zelfs sommige columnisten die van mening zijn dat we er eigenlijk al middenin zitten, zoals Joris Luyendijk uitgebreid betoogde in ‘de Ongelooflijke’ podcast van 29 maart jongstleden.
En dus is de volgende vraag: valt er wat te vermijden? Jazeker is de conclusie, maar we zijn niet goed bezig, want als er vijf oorzaken zijn die historisch aanleiding hebben gegeven tot oorlogen, zijn we op alle vijf de punten tegen de wind in aan het marcheren.
En dan wordt het interessant, als het dat al niet was. Zijn eerste conclusie is dat bewapening niet werkt als afschrikking en hij heeft daarbij de geschiedenis aan zijn zijde. Het derde hoofdstuk heet dan ook ‘als je vrede wil bereid je dan voor op vrede’ en dat als een welkome variatie op ‘als je vrede wil, bereid je dan voor op oorlog’, een vaak gebezigde boutade (en boektitel) door oud-NAVO topmilitair Rob Bauer. Politiek realisme is vaak gebouwd op het ogenschijnlijk onvermijdelijke en wereldse principe en mensbeeld ‘oog om oog, tand om tand’(ius talionis). Maar we weten dat er meer is tussen hemel en aarde. En Debeuf ontwikkelde vijf inzichten om die ‘weg naar vrede’ breed open te houden. De eerste twee daarvan zijn ‘stop de herbewapening’ en ‘stop het militarisme’. Het eerste omdat het dus niet het gewenste afschrikkend effect heeft en ten tweede omdat het het militarisme (‘de overtuiging van de noodzaak van een sterk leger’ maar ook ‘de aanwezigheid van die overtuiging in de besluitvorming en op het publieke forum’) in de hand werkt alsmede de bijbehorende tunnelvisie. Want een conflict is bijna altijd overtuigender als strategische keuze wegens de structurele aanwezigheid van menselijke zelfoverschatting, met dank aan Nobelprijswinnaar Kahneman voor dit inzicht.
Via inzicht vier (stap uit de toxische NAVO) komt hij aan bij inzicht vijf (een nieuwe wereldorde die garant kan staan voor vrede) en dat is wat ons als christenen werkelijk interesseert. Wat me bij de bespreking van dat laatste ‘inzicht’ opvalt is dat hij niet pleit voor vrede als een afwezigheid van oorlog of conflict (negatieve definitie) maar voor een positieve vrede, een actieve manier van samenleven. Of zoals ik het maar al te vaak in mijn predikingen verwoord heb: ‘vrede niet als afwezigheid van geweld maar vrede als maatschappij-ordenend principe’. Vrede als iets dat je bouwt, dat doordesemd is van rechtvaardigheid en gelijkheid en vrede als fundamenteel DNA van onze maatschappijen, ons beleid, ons onderwijs en onze economie.
Hoewel Debeuf zijn boek schrijft vanuit de inzichten van internationale politiek en geschiedenis vertoont zijn kernboodschap opvallende parallellen met de christelijke visie op vrede: niet als afwezigheid van oorlog maar als ‘sjalom’: een toestand van heelheid, rechtvaardigheid en herstelde relaties, het doorbreken van de wereldse spiraal van geweld en het primaat van de waardigheid van de mens (als evenbeeld van God) en volkeren (een gemeenschap van broeders/zusters) en dus het verwerpen van het ‘vernederende’ inherent aan (cynische) machtspolitiek (wat Debeuf al eerder uitdiepte in zijn werk ‘tribalisme’).
Vrede als een actieve opdracht dus op weg naar ‘sjalom’: heelheid, volkomenheid, herstel en alomvattend welzijn. Vrede als mechanisme tussen mensen en volkeren is rationeel en gelovig de enige manier om ons doel als christenen in deze wereld te bereiken. Namelijk het herstellen en onderhouden van relaties, verticaal en horizontaal. Het is niet voor niets dat ‘zonde’ in het boek Genesis drie dimensies kent (1) Chata’ (חָטָא) je doel missen zoals door God bedoeld; (2) Pesha (פֶּשַׁע) rebellie of het intentioneel verbreken van het verbond; en (3) Avon (עָוֹן) Ongerechtigheid of intentionele morele kromheid.
Er is dan misschien niet veel meer te hopen als je naar de wereld kijkt, maar Pasen dat net achter ons ligt is toch het feest van de kwetsbare belofte van iets nieuws, iets beters, iets anders, iets dat we niet verwacht hadden, gevoed door hoop dat zich niet neerlegt bij de feiten zoals ze zijn. Kudos aan de auteur voor zijn eloquente doch goed toegankelijke tekst gelardeerd met verdere leesinspiratie. Het is een handig manifest voor eenieder die zich als mens betrokken voelt bij de wereld zoals die is en hunkert naar wat hoop op gefundeerde beterschap.
Koert Debeuf, (2026), Hoe een nieuwe wereldoorlog voorkomen. 5 inzichten om het tij te keren, De Bezige Bij, Amsterdam, 127 pp.
Dr. Luc Nijs is voorzitter van de kerkenraad van de protestantse kerk Turnhout en proponent binnen het netwerk van Belgische protestantse kerken (VPKB)
