Hoe maken we onze kerk tot een veilige plek waar iedereen beschermd wordt tegen seksueel, spiritueel en ander misbruik?  Dit was het thema van een conferentie die op 19 en 20 juni 2026 plaatsvond in Warschau. De bijeenkomst was georganiseerd door de Gemeenschap van Protestantse Kerken in Europa (GPKE). De GPKE, waarvan de VPKB ook deel uitmaakt,  is een samenwerkingsverband van 96 lutherse, gereformeerde, methodistische en verenigde kerken in meer dan dertig landen. De kerken binnen dit verband erkennen elkaars ambten en vieren gezamenlijk het Avondmaal. Tegelijkertijd is het een gemeenschap waarin men openstaat om van elkaar te leren. Tijdens de conferentie in Warschau stond deze laatste functie centraal.

Ambtsmisbruik binnen de kerk is een zeer heikel thema. Daar kunnen we in België over meepraten. De gevolgen zijn dramatisch, in de eerste plaats voor de slachtoffers. Ook voor de situatie binnen kerkelijke gemeentes kunnen de gevolgen ingrijpend zijn en ernstige verdeeldheid tot gevolg hebben. Fouten kunnen gemakkelijk worden begaan zoals gebrek aan transparantie, pogingen om de situatie met de mantel der liefde te bedekken en te sussen, tot het in bescherming nemen van de beschuldigde en zelfs het respectloos omgaan met het slachtoffer. Al deze voorbeelden kunnen de aangedane schade binnen de gemeente verergeren.

Een bewustwordingsproces

Het proces om onze kerk tot een veilige plek te maken voor iedereen begint met bewustwording van het feit dat wij als kerk verantwoordelijk zijn voor de veiligheid van kwetsbare mensen, kinderen en jongeren binnen onze kerk.

Wanneer we horen over seksueel misbruik in andere kerken en gemeenschappen, is er vaak de neiging om te denken dat het bij ons wel niet zo’n vaart zal lopen. Dat is een gevaarlijke misvatting. Geen enkele gemeenschap is immuun voor misbruik.  

Er is moed voor nodig om dit onder ogen te zien. Moed voor de slachtoffers om misbruik te rapporteren, moed voor de daders om de gevolgen van hun handelen onder ogen te zien, en moed voor de gemeenschap waarvan zij deel uitmaken om zorgvuldig met zulke situaties om te gaan en de integriteit van iedereen te beschermen.

Binnen de kerken

Binnen kerken heerst soms een cultuur van stilzwijgen. Misbruik moet bespreekbaar gemaakt worden. Het moet ook beter herkend worden, want het begint vaak bij kleine dingen zoals foute opmerkingen. Een machocultuur en stereotiepe gender rollen die in de bredere maatschappij voorkomen, kunnen ook voorkomen in kerken, soms ondersteund door bepaalde theologische opvattingen. Ook kan het gebeuren dat spiritueel gezag wordt misbruikt om zaken te verdoezelen of zwijgen af te dwingen, door bijvoorbeeld te dreigen met de duivel en de hel.

Kerken zijn kwetsbaar voor machtsmisbruik. De nadruk wordt gelegd op liefhebbend handelen. Hierdoor kan het bewaken van grenzen uit het oog worden verloren. Dat kan leiden tot het ontstaan van onduidelijke verhoudingen tussen de pastor en degene die pastorale hulp zoekt, waarbij machtsongelijkheid wordt verdoezeld. De pastor is ten allen tijde verantwoordelijk voor het bewaken van de grenzen ten opzichte van de integriteit van degene die pastorale zorg vraagt.  Hij of zij kan strafrechterlijk vervolgd worden bij vastgesteld misbruik van het ambt en uit het ambt worden gezet.

Preventie

Voorkomen is beter dan genezen. Preventie begint met het bespreekbaar maken van het onderwerp. Ook moet onder ogen worden gezien dat preventie gevolgen kan hebben voor de manier waarop wij met elkaar omgaan. Sommigen kunnen een gevoel van verlies ervaren, als bijvoorbeeld de gedragscode voorschrijft dat je niet automatisch mensen omhelst. Mensen kunnen zich ongemakkelijk voelen als zij worden omhelsd, terwijl dit bij anderen onbedoelde gevoelens kan opwekken. Ook bestaan er gedragscodes die voorschrijven dat pastorale gesprekken gevoerd moeten worden in de aanwezigheid van een derde persoon. Niet meer onder 4 ogen, maar onder 6 ogen….

Preventie heeft ook te maken met het herkennen en bespreekbaar maken van situaties waarin je kwetsbaar bent als pastoraal werker, bijvoorbeeld omdat je persoonlijk in een moeilijke situatie zit. Ook hierdoor dreigen grenzen te vervagen.

Hoe een veiliger kerk te worden?

Om de kerk te maken tot een veilige plek voor iedereen, zijn inspanningen nodig op vele niveaus.

• Allereerst moet het binnen elke (lokale) kerk duidelijk zijn waar iemand terecht kan met een klacht.
• De kerkenraad moet weten hoe met een klacht om te gaan. Hiertoe zou een protocol ontwikkeld kunnen worden waarin proceduren met betrekking tot de te nemen stappen zijn opgelijst. Daarbij gaat het onder andere over de mate van transparantie, over hoe de gemeente begeleid moet worden, en over de vraag hoe men zo sereen mogelijk met zowel het slachtoffer als de mogelijke dader om kan gaan.
• Het zou goed zijn als er een cursus zou worden georganiseerd voor alle medewerkers binnen een kerkgemeenschap, zowel betaalde krachten als vrijwilligers, over het omgaan met misbruik binnen de kerk, het omgaan met asymmetrische machtsrelaties, het leren praten over eigen twijfels, het leren omgaan met kwetsbare mensen en kinderen. In sommige kerken is het volgen van zo’n cursus zelfs verplicht. Zonder een attest krijgt men geen toegang tot het ambt of de beoogde functie.
• Dezelfde onderwerpen van zo’n cursus zouden deel moeten uitmaken van de opleiding tot predikant in onze kerk. Ook in preken kan het beschermen van integriteit benoemd worden, denk aan Boaz die Ruth in bescherming neemt, of Esther die weigert voor het koninklijk gezelschap te dansen.
• Belangrijk is ook het voorzien van ondersteuning voor (pastorale) medewerkers, ambtsdragers en predikanten die in moeilijke situaties belanden.    

Huiswerk

Het creëren van de kerk als een veilige plek voor iedereen is geen voetnoot in ons mandaat maar behoort integraal tot onze opdracht. Het verzaken van deze opdracht tast de geloofwaardigheid van de kerk aan en staat haaks op de boodschap van het Evangelie om zorg te dragen voor de medemens.

Sinds 2015 beschikt de VPKB over het Meldpunt voor Misbruik in Pastorale Relaties. Dat is een goed begin maar allerminst voldoende. We hebben nog een weg te gaan wat betreft het ontwikkelen van een beleid voor preventie, vorming en het ontwikkelen van een protocol over welke stappen gezet moeten worden als er een klacht over misbruik wordt ingediend.

We hebben het nodige huiswerk te maken maar we hoeven gelukkig het wiel niet opnieuw uit te vinden. In veel lidkerken van de GPKE is men op het gebied van omgaan met misbruik veel verder gevorderd dan de VPKB. Daar kunnen we ons voordeel mee doen.

Jenny van Drimmelen-Krabbe

Psycholoog en lid van het Meldpunt Misbruik / Nederlandstalige Protestantse Gemeente van Brussel