David Boogerd en Stefan Paas hebben ondertussen rocksterren status in Nederland en allicht ook in Vlaanderen, op zijn minst bij een select gezelschap. Dat komt in overwegende mate door hun immens goed beluisterde wekelijkse EO Podcast ‘De Ongelooflijke Podcast’ die nu al jaren bijzonder goed scoort en zich ophoudt aan de randen van geloof en ongeloof in een wereld die toenemend seculier is. En toegegeven, hun ‘long list’ van gasten is indrukwekkend en de kwaliteit van de gesprekken gemiddeld prima. Een vaak aanschuivende gast is Beatrice de Graaf (hoogleraar Geschiedenis van de Internationale betrekkingen, Utrecht) die meestal op een eloquente en bijzonder verfrissende wijze context verschaft bij hedendaagse fenomenen en hoe ze historisch verankerd zijn.
Nu heeft men ervoor gekozen om een en ander ook eens aan het papier toe te vertrouwen. En dat bleek zo’n succes dat de eerste druk reeds uitgeput was nog voordat het boek verschenen was. Dat vind ik begrijpelijk: het boek is prikkelend, gelaagd en een cultuurhistorisch werk dat dwingt tot nadenken. Het is geen ode aan het christendom maar eerder een ‘the good, the bad & the ugly’. Het toont ook aan dat de moderne seculiere maatschappij geen antidote is tegen het christendom, hoewel het vaak wel zo wordt voorgesteld. Veel van onze aanvaardbare opvattingen zijn geworteld in 2000 jaar christelijke cultuur en dat maakt ons christelijker dan we denken (en voor sommigen ook willen). Denk maar aan vigerende opvattingen inzake gelijkwaardigheid, mensenrechten, macht en geld en ja zelfs sexualiteit. Het vroege christendom beschermde dan ook de vrouw tegen de destijds grenzeloze mannelijke seksualiteit van de Romeinen.
De auteurs doorbreken ook het beeld van een te eenzijdige kijk op het christendom. De boodschap van het christendom is dan wel uniek, de implementatie van dat alles in deze wereld laat zich kenmerken door dezelfde karakteristieken als al het andere menselijke. Het goede komt met het slechte, en gaandeweg probeer je het slechte uit te roeien om de kans te geven dat het goede, om dat wat ons als mens mens maakt te laten primeren. Zo is het christendom historisch gezien zowel revolutionair, bevrijdend maar ook conservatief en regentesk. Je mag geen zwakke maag hebben als lezer want ook het negatieve van het christendom krijg je koud geserveerd waarbij er knap gebalanceerd wordt tussen wetenschappelijke diepgang en journalistieke leesbaarheid. Als je de zwarte bladzijden van het christendom optelt wordt je ‘echt’ niet blij. Het bracht universalisme maar liet zich in met racisme, kolonialisme, kruistochten, slavernij, machtsmisbruik, heksenvervolgingen, gedwongen bekeringen, oorlogen, sexueel misbruik en doofpotaffaires.
Maar er is ruimte voor nuance en voortschrijdend inzicht. Zo wordt in het boek de Romeinse oudheid gecontrasteerd met de perioden nadien. Waar de Romeinse macht ging over status, agressie en overheersing, ging met het prille christendom van de eerste eeuwen de focus richting een nederige en dienstbare macht. Maar ook hoe dat nadien weer gecorrumpeerd raakte.
Ook een thema als gelijkwaardigheid toont hoe de fundamenten van het christendom hard botsten met de mores van die tijd. Zo wordt er verhaald uit een Romeinse brief waarin een vrouw krijgt toegeworpen (door een man): ‘[a]ls het een jongetje is, houd het. Als het een meisje is, gooi het weg’. Het boek is beslist geen christelijke apologetiek die het verleden door een roze bril bekijkt, maar legt net de paradoxen van de geschiedenis bloot. Als lezer pendel je voortdurend tussen bewondering voor de transformerende kracht van het christelijke liefdesethos en afschuw over de wreedheden die in de naam van datzelfde geloof zijn begaan. Wat het boek extra urgent maakt is de brug die de auteurs voortdurend slaan naar de actualiteit en het inzicht dat de structuren van ons denken diepchristelijk blijken te zijn.
Het is een boek en dus synthetiseert het een lange menselijke geschiedenis, waardoor de relevantie van sommige tussenliggende gebeurtenissen ondergesneeuwd raakt. Voor sommigen bedienen de auteurs zich bij momenten van een iets te progressieve maatschappijkritiek, of is de claim op sommige verdiensten onnatuurlijk uitgediept ten voordele van het christendom. Het is een boek dat dus schuurt bij momenten, allicht net zoals het bedoeld is. Maar als je wil begrijpen waarom we in het Westen over bepaalde dingen op een bepaalde manier denken is dit document een meesterlijke referentie!
David Boogerd, Beatrice De Graaf & Stefan Paas, (2026), De Ongelooflijke geschiedenis. Hoe het christendom onze natuur vormde, Prometheus, Amsterdam, pp. 386.
Dr. Luc Nijs
VPKB Genk & Turnhout
